Lekenprediker.nl
Reinier van Markus
Lekenprediker - recente uitgaven

Vijftig verdiepingen

Sinds 2010 schrijft Reinier van Markus als lekenprediker maandelijks een column in het Noordhollands Dagblad. Altijd geschreven op het snijvlak van actualiteit, maatschappij en religie. De eerste 50 columns zijn nu bijeengebracht in een bundel. Deze laten zien dat geloof en religie eigenlijk nooit zijn weggeweest. Wel laten ze zien dat geloof en religie niet verbonden hoeven te zijn met geboden en verboden, maar nog steeds een plaats kunnen hebben in het dagelijks leven. De korte columns willen verdieping geven en laten zien dat geloof zaken vanuit een ander perspectief kan belichten en dat geloof en religie (weer) geloofwaardig kunnen zijn.

Maak uw keuze voor een productvorm:

E-book | Amazon(Kindle) |  Kobo | 1e druk | ISBN: 9789402139891 | oktober 2015 | Prijs: € 4.99

Paperback | 1e druk | ISBN: 9789402139365 | oktober 2015 | 95 pagina's | Prijs: € 14.99

Titel verkrijgbaar via alle Nederlandse boekhandels of via Lekenprediker.nl. In het laatste geval geschiedt levering via Bol.com.

Column - Wat geef jij door?

“Ik heb er wel respect voor, maar ben er niet mee opgegroeid.” Dat vertelde een jonge student mij afgelopen zaterdag, toen ik met hem in gesprek kwam in het kerkgebouw, waar zijn opa meehielp de kerstversiering aan te brengen. Als studieopdracht moest de student het thema ‘familie’ in beeld brengen. Zijn opa was de gelukkige om gefilmd te worden bij zijn dagelijkse bezigheden. Toen realiseerde ik me weer dat er nu generaties opgroeien zonder enige kennis of besef van religieus geloof. Ze hebben er niets mee, maar ze hebben er ook niets tegen. Daar waar het doorgeven stopt, stopt doorgaans ook het geloof. Dat geeft echter ook mogelijkheden om het doorgeven weer op te pakken. Niet om zieltjes te winnen, maar om een extra dimensie te mogen meegeven in het leven. Misschien spoeden daarom veel mens zich wel rondom kerst naar een mis of viering in een kerk om toch iets te ervaren van dat wat verloren gewaand is. Een gemis dat men niet altijd kan benoemen. Ook na kerst staan diezelfde plaatsen open om door te geven én te ontvangen. Alleen je moet er wel tijd voor vrijmaken, net zoals met andere zaken. Want daar zit ook een knelpunt, zo begreep ik afgelopen zaterdag.

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 15 december 2017 in het Noordhollands Dagblad

Column - Atheïsme 2.0

Onlangs verscheen van de hand van Tim Crane, Brits atheïstisch filosoof, het boek ‘De betekenis van geloof – religie vanuit het oogpunt van een atheïst.’ Een dergelijke titel vraagt om duiding. Deze keer geen inktzwarte kijk op religie, maar een beeld met veel meer nuances. Een duidelijk weerwoord tegen het oprukkende zogenoemde ‘Nieuwe atheïsme’. Het gaat niet alleen meer om de ontkenning van God, maar begint ook fundamentalistische trekken te vertonen, die vaak maar al te graag door dezelfde groep aan religieuzen wordt toegedicht. Dat uit zich onder andere in nogal controversiële uitlatingen over vreemdelingen en vrouwen. De belangrijkste vertegenwoordiger van dit genre is Richard Dawkins. Crane verwijt zijn landgenoot dat hij niet inziet dat geloof bij de wereld en bij een grote groep mensen hoort. Het heeft een enorme positieve invloed op de levens van veel mensen en geeft hen het gevoel dat ze bij een groep horen en een gezamenlijke geschiedenis kennen. En niet onbelangrijk: geloof geeft ‘het gevoel dat iets waardevol is dat voorbij het heden gaat’. Volgens Crane zit de toekomst van het atheïsme in tolerantie en begrip. Laat dat nu juist ook kernwaarden zijn die je mag verwachten van mensen die zich gelovig noemen. Er zijn dus meer raakvlakken dan je denkt.

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 17 november 2017 in het Noordhollands Dagblad

Column - Erasmusbrug

Eens werd aan mensen in Rotterdam gevraagd wie Erasmus was. Enkele mensen meenden dat hij de ontwerper van de Erasmusbrug moest zijn in dezelfde stad. Hij was inderdaad een bruggenbouwer, maar niet van dat indrukwekkende moloch over de Nieuwe Maas. In het gedenkjaar van 500 jaar reformatie (1517–2017) dat komende twee weken zijn hoogtepunt bereikt, wordt de opkomst van het protestantisme gevierd en herdacht, waar ik ook een kind van ben. Alhoewel Maarten Luther een hoofdrol in speelt, zou je zijn tijdgenoot, de redelijke en gematigde Erasmus, bijna vergeten. 550 jaar geleden geboren op Hollandse bodem, maar Europeaan in hart en nieren. Een man die de strijd tegen twijfelachtige praktijken in de Rooms katholieke kerk juist met de pen voerde, in tegenstelling tot Maarten Luther die indirect met zijn grote mond en vereenvoudiging van de werkelijkheid een kwalijke bijdrage heeft geleverd aan veel bloedvergieten in die tijd. Erasmus’ werk wordt weer hoogst actueel als we kijken naar de huidige samenleving. Mensen zoals hij blijven ook nu nodig. Bruggenbouwers die niet slopen, maar verbinden. Niet op zoek naar dat wat scheidt, maar wat mensen met diverse achtergronden verbindt. Niet geketend willen worden door het instituut kerk, maar ook niet door mens en kapitaal. Wordt het misschien weer eens tijd voor een Erasmusjaar?

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 20 oktober 2017 in het Noordhollands Dagblad

Column - Kind en badwater

Twee weken geleden overleed Harry Kuitert. Een spraakmakend Nederlandse theoloog en met name bekend bij een groep mensen in de twee generaties voor mij, die kritische vragen stelden bij geloof en kerk in zijn huidige vorm. Hij werd bekend met de uitspraak: ‘Alle spreken over boven komt van beneden, ook het spreken dat beweert van boven te komen.’ Uiteindelijk ontwikkelde zijn gedachtegoed zich zover, dat van God en geloof niets meer overbleef dan een menselijke verbeelding. Verbeelding suggereert, in tegenstelling tot geloof, dat iets niet waar is. En dat is jammer. Gooi je daarmee niet het kind met het badwater weg en blijf je achter met een gevoel van het grote Niets? Ik vraag me af of dat bevrijdend werkt. Vertwijfeling, frustratie en verbittering kunnen achterblijven. Zoals dezelfde Kuitert zei: ieder mens is ‘ongeneeslijk religieus’. Dus zo makkelijk kom je er niet van af. Voor degenen die zich aangesproken voelen: zet de schroom van je af en kom weer eens proeven in een kerkdienst*, om je beeld over geloof en kerk  bij te stellen. Laaf je aan de verhalen, vol van levenswijsheid, die inderdaad al eeuwenlang door mensen verteld  worden. Deel mee in het ritueel of geniet gewoon even van de stilte.

 Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 22 september 2017 in het Noordhollands Dagblad

* A.s. zondag Kerkproeverij in de Nieuw-Apostolische Kerk te Blokker; aanvang 10.00 uur. Wees welkom!

Column - God is liefde?

Aanslagen in Spanje. Het lijkt niet op te houden. We moeten er mee leren leven, wordt ons steeds weer verteld. Onder deze omstandigheden klinken oude Bijbelse uitspraken over liefde (‘God is liefde’, ‘Heb de Heer uw God lief, met heel uw hart’, ‘Heb je vijanden lief’) als onbegrijpelijke woorden uit een tijd dat ‘Geluk nog heel gewoon was’. Maar gelukkig te weten dat die tijd helemaal nooit heeft bestaan.  Geluk en ongeluk zijn allebei onderdeel van het leven. Vroeger en nu. Maar hoe ga je hiermee om? Zelfs voor mensen die zich ‘gelovig’ noemen is het maar de vraag of ze soms niet willen weglopen voor die moeilijke woorden, die zo ver af lijken te staan van de realiteit. Ze hebben de woorden al zo vaak gehoord, dat je er doof voor kunt worden. Dan lijkt de kloof tussen theorie en praktijk wel erg groot. Al helemaal als het ongeluk, in welke vorm dan ook, in naam van een religie wordt gebracht. Er zijn er voor minder van hun geloof gevallen. De kracht ligt in het feit de eerder genoemde ‘oude uitspraken’  van stof te ontdoen. Dus niet blijven hangen in discussies over of God nu  wel of niet bestaat, maar in je eigen leven laten zien welk beeld van God beantwoordt aan liefde!

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 25 augustus 2017 in het Noordhollands Dagblad

Column - Rust en reflectie

Voor velen is weer de tijd aangebroken om een tandje terug te schakelen (en niet alleen de week na de Tour de France). Om bij te komen van het leven van alledag. Eigenlijk bijzonder dat we onszelf eerst laten opbranden en dan vakantie nodig hebben? We leven in een maatschappij waar het voortdurend meer en beter presteren tot een nieuwe god verheven lijkt te zijn. Alles ten dienste van werkgever, aandeelhouders, bijbehorende stijgende winstverwachtingen en een overheid die de lat soms wel erg hoog legt. Het aantal mensen dat op steeds jongere leeftijd een burn-out krijgt blijft maar stijgen.  Ik ben geen maatschappijpessimist, maar er is duidelijk iets aan de hand. Zoals mijn naamgenoot in de Bijbel Jezus’ woorden veelzeggend en nog hoogst actueel  weergeeft: ‘Wat heeft een mens eraan als hij de hele wereld wint, maar het leven erbij inschiet?’. Of met  andere woorden: je beschadigt  het belangrijkste dat je bezit,  als je alleen maar voor  het materiële gewin gaat. Het gaat hier om prioriteiten stellen. Wat vind je in je leven werkelijk belangrijk? Is iets alleen van economische waarde of bestaan er ook andere, hogere, waarden voor je?  Om hier achter te komen,  vraagt een moment van rust en reflectie. Vakantie is een uitstekend moment hiervoor!  Succes!

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 21 juli 2017 in het Noordhollands Dagblad

Column - Doe maar wat…?

Een televisiereclame van een bekend frisdrankmerk laat ons indringende wijze zien wat er gebeurt als je geen keuzes maakt in je leven. Je draagt kleren die niet bij je passen, je kapsel is het niet waard deze naam te dragen en je nieuwe huis kan zomaar een vervallen kerncentrale zijn. De moraal van het verhaal: kies! Met levensbeschouwing is het eigenlijk niet anders. Zoals iemand terecht eens zei: ‘Als we nergens meer in geloven, dan kunnen we in alles geloven. Maar om daarmee om te gaan, moeten we wel in iets geloven. Dat is de vreemde schijnbare tegenstelling van deze tijd.’ Dat vraagt om zelfonderzoek.  Hierin voorziet de recent verschenen ‘Kieswijzer levensbeschouwing’, van André Droogers. Op basis van enkele korte, pakkende vragenlijsten, laat Droogers je op een luchtige manier  ontdekken wat je ten diepste gelooft. Daarbij helpen korte overdenkingen, waarvan de onderwerpen steeds tegenovergesteld aan elkaar zijn. Op een prettige manier wordt je ‘gedwongen’ om een keuze te maken; of in ieder geval aangespoord om te gaan nadenken over een keuze. Dat geldt voor iedereen: of je nu een bevestiging zoekt van wat je nu gelooft, of dat je steeds opnieuw kiest of dat je jezelf niet eens bewust bent dat je gekozen hebt. Dus doe niet zomaar wat!

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 30 juni 2017 in het Noordhollands Dagblad

Column - Ker(k)mis

De combinatie van Pinksteren en kermis is zo gek nog niet. Komend pinksterweekend vindt in diverse dorpen weer de jaarlijkse kermis plaats. Oorspronkelijk was een kermis een jaarmarkt ter gelegenheid van de wijdingsdag of een andere feestdag van de lokale kerk. Het woord is dan ook een verbastering van het woord kerkmis. Op die dag kwamen de dorpelingen samen om een lokale heilige te eren en samen plezier te hebben. Je zou dus bijna vergeten hoe de kermis eigenlijk ontstaan is en nauw verbonden blijkt te zijn met onze religieuze wortels. Dan is de stap naar Pinksteren ook niet zo groot. Een feest dat christenen uiteindelijk verbonden hebben met een joods oogstfeest. Hier leidt oogst tot een nieuw begin: het ontstaan van de christelijke kerk. Niet als doel, maar wel als middel om het verhaal van Jezus brandend te houden. Want Pinksteren gaat ook over ‘vlammetjes’, om een vuur te ontsteken in de harten en hoofden van mensen. De Geest is aan het werk! Om af te sluiten met een oud-christelijke tekst: ‘De Heilige Geest drenkt wat dor geworden is, buigt wat star geworden is, koestert wat bevroren is en maakt recht wat gebogen is.’ Dit weekend dan toch ook maar een bezoek aan de kerkmis, naast de kermis?

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 2 juni 2017 in het Noordhollands Dagblad

Column - Bevrijdende verhalen

Vandaag: Bevrijdingsdag! Een moment om stil te staan bij de bevrijding van een tirannieke onderdrukker, 72 jaar geleden. Tot 2020 staat deze dag in het teken van ‘Geef vrijheid door’. Een enigszins vreemde slogan, aangezien je vrijheid niet doorgeeft, maar de verhalen die over vrijheid gaan. En dan is het aan de luisteraar wat hij ermee doet. Je komt dan tot de pijnlijke conclusie dat daar vaak weinig van terechtkomt. Zie de oorlogen die nog steeds wereldwijd worden uitgevochten, maar soms ook al in je eigen leefomgeving. Moet je dan stoppen met deze verhalen te vertellen? Nee, zeker niet! De Bijbel verhaalt al bijna tweeduizend jaar lang over de vrijheid die apostel Paulus beschrijft: “Jullie zeggen: ‘Wij mogen doen wat we willen.’ Maar ik zeg: Ja, maar niet alles is goed. Jullie zeggen: ‘Wij mogen doen wat we willen.’ Maar ik zeg: Ja, maar alleen als je daarmee ook de anderen helpt. Jullie moeten niet alleen aan jezelf denken, maar ook aan anderen.” (BGT / 1 Kor. 10:23-24). De mens is nooit te oud om dit in de praktijk te brengen. Vrijheid gaat dus niet alleen over jezelf, maar juist ook over de relatie met anderen. Degene die zich daarvoor wil inzetten, heeft de betekenis van ware vrijheid begrepen!

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 5 mei 2017 in het Noordhollands Dagblad

Column - Aandacht

Vorige week viel mijn oog op een tekst op de omslag van een reclametijdschrift van een lokale grootgrutter:  ‘Pasen: aandacht voor elkaar ‘. Om de kooplust te bevorderen begrijp ik deze slogan wel. Het heeft echter in essentie niets met Pasen te maken. Het is een logisch gevolg, maar niet de reden om het te vieren. Er zijn genoeg momenten in een jaar te bedenken om aandacht aan elkaar te schenken. Het paasfeest kan een mooie aanleiding zijn. Dat wat dood was, is weer levend geworden! In een onttoverde wereld, waar geen ruimte meer is voor het mysterie, klinkt het opstandingsverhaal van Jezus absurd. Het woord absurd komt van absurdus dat ‘ongerijmd’ betekent en verbonden is met de woorden susurrus (‘gefluister’) en surdus (‘doof’). Geloven draagt volgens mij bij aan het leren omgaan met waar je op het eerste gezicht doof voor bent of wat wetenschappelijk niet te verklaren is. Het één sluit het ander niet uit. Zeker als je Jezus’ opstanding metafysisch zou willen verklaren, loop je onherroepelijk vast. Niet doen dus, maar je overgeven aan het paasmysterie, dat perspectief en hoop geeft in je leven. Een aanzet tot nieuw Leven, maar dan met een hoofdletter. Wie wil dat nu niet? Daar vraag ik graag alle aandacht voor!

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 7 april 2017 in het Noordhollands Dagblad

Column - Joods-christelijke identiteitscrisis

‘Mijn rijk is niet van deze wereld.’ Regelmatig zullen Jezus’ woorden komende tijd weer doorklinken in diverse muziekuitvoeringen, in aanloop naar Pasen. We moeten dus voor het dagelijks bestuur zelf aan de slag en kunnen dit niet aan hogere machten overlaten. Mooi dat we onze volksvertegenwoordiging zelf mogen kiezen; dat is niet vanzelfsprekend. Volgende week is het weer zover. Zo zijn er partijen die claimen dat we terug moeten naar de joods-christelijke wortels van onze samenleving. Wat bedoelt men daarmee? Is men op zoek naar houvast, nadat men doof geworden is voor de (letterlijk) waardevolle verhalen, gevoed vanuit diezelfde wortels? Want als je werkelijk daar naar terug wilt keren, dan spreek je bijvoorbeeld indringend over de uitwerking van de Tien Geboden, Jezus’ Bergrede (zo een beetje zijn magnum opus) en Jezus’ verhaal van de Barmhartige Samaritaan. De discussies over de huidige ‘hot topics’ verlopen dan anders met het oog op de parlementsverkiezingen. Ze gaan dan verder dan het behoud van het paasei (dat trouwens niets met Pasen te maken heeft) of je druk maken over wat je elkaar toewenst in december. Als dat het niveau blijft, kun je spreken van een identiteitscrisis van een samenleving die op zoek is naar haar wortels.

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 10 maart 2017 in het Noordhollands Dagblad

Column - Gedragen

Mijn zoontje van zes jaar wees op een plaatje van een kind zonder onderbenen, in een advertentie van een stichting die zich inzet voor kinderen met een handicap in ontwikkelingslanden. Ik legde hem uit wat er aan de hand was, waarna hij zei dat hij het erg zielig vond. En dat is het natuurlijk ook: in West-Europa wordt het als vanzelfsprekend aangenomen dat je op één of andere manier wordt geholpen. Er zijn echter veel landen waar je werkelijk volledig van anderen afhankelijk bent. In Nederland komen we helaas vaak niet verder dan klagen over de hoogte van het eigen risico; de rest wordt geregeld. In veel landen is alle gezondheidszorg (of juist het ontbreken ervan) geheel voor eigen risico…Zieken en zwakken hebben het nooit breed gehad in de maatschappij. Zo lezen we ook in de verhalen over Jezus. Hij was bijzonder begaan met deze ondergewaardeerde groep. Eén van de verhalen gaat over een lamme man die op een draagbed door zijn vrienden bij Jezus wordt gebracht. Opmerkelijk: niet door goede daden of door een groot geloof werd deze man uiteindelijk genezen, maar door het geloof van zijn vrienden. Wat goed dat er een geloofsgemeenschap is, waardoor je je gedragen weet!

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 10 februari 2017 in het Noordhollands Dagblad

Column - Een nieuw begin

Komende zondag gaat de Week van gebed voor de eenheid weer van start, ondersteund door de Raad van Kerken. Aan het begin van het jaar markeert het een mooi streven: eenheid onder christenen bevorderen. Je zou bijna vergeten dat er onder christenen ook nog genoeg werk te verzetten is op weg naar meer verbondenheid. Dit jaar staat in het teken van Maarten Luther. Hij was het lontje in de het kruidvat dat de kerk aan het einde van de Middeleeuwen was. Een nieuw begin, maar in de eeuwen daarna deed zich een luxeprobleem voor:  sindsdien zijn tientallen nieuwe kerkelijke richtingen ontstaan. En dan vinden we het gek dat de traditionele kerken leeglopen. Aan de huidige generatie is dit niet meer uit te leggen. 500 jaar na dato is een mooi moment voor een nieuw begin: op zoek gaan naar wat verbindt, in plaats van dat wat christenen van elkaar scheidt. Of om met de apostel Paulus te zeggen:  De oude tijd is voorbij, de nieuwe tijd is gekomen. Die tijd is nu aangebroken. Het vraagt om vernieuwde inzet; van iedereen binnen en buiten de kerk, die zich er op één of andere manier mee verbonden voelt. Doet u  mee? Ik ben er klaar voor!

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 13 januari 2017 in het Noordhollands Dagblad

Column - ‘Meer of minder?’

Afgelopen week stond in het teken van vrijheid van meningsuiting. Het blijkt een gevoelige snaar in de samenleving te raken. Volgens sommigen werd deze ingeperkt door een rechterlijke uitspraak en voor anderen ging de uitspraak niet ver genoeg. Meer of minder: het blijft lastig zou je denken. Als je echter beter kijkt naar wat vrijheid werkelijk inhoudt, komen we misschien wel tot eenzelfde conclusie. Vrijheid heeft, hoe gek ook, alles te maken met het respecteren van de grenzen van anderen. Daardoor heb jij de ruimte om te leven. Vrijheid van meningsuiting heeft dan ook niets te maken met alles zeggen wat je denkt. Op het scherpst van de snede kan het schuren. Daarom kan het ook best wel een stukje minder. Een gouden regel die in veel wereldreligies en bij filosofen te vinden is, wordt ineens weer hoogst actueel: Wat gij wilt dat u niet geschiedt, doe dat ook een ander niet. Ik wil geen moraalridder zijn, maar waar we op dit moment meer behoefte aan hebben is minder gebral en meer ethiek en fatsoen. Dan leer je weer onderscheid te maken tussen wat goed is en kwaad aanricht. Als je voor het goede gaat, zul je besluiten gewoon een keer je mond te houden, daar waar je je anders weer had laten gaan. 

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 16 december 2016 in het Noordhollands Dagblad

Column - Heimwee

‘Niets is zeker en zelfs dat niet’, is een bekende uitspraak. Dat werd vorige week weer eens duidelijk bij de verrassende uitslag van de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Een grote groep mensen die op Donald Trump heeft gestemd, in de hoop verlost te worden van de onzekerheid waarin ze leven. Ze zijn bang voor hun toekomst, wat goed te begrijpen is. Veel mensen uit de lagere en middenklasse hebben niet geprofiteerd van economische vooruitgang.  Ze hebben heimwee naar een tijd ‘toen alles beter en “greater”’ leek. Ik hoop alleen dat de Romeinse filosoof Cicero geen gelijk krijgt: ‘Het volk wil bedrogen worden; het volk zal bedrogen worden’.  De vergelijking met  een verhaal in het Bijbelboek Exodus dringt zich op. Het gaat over de uittocht van het Joodse volk uit slavernij in Egypte onder de farao’s, dat de woestijn intrekt en prompt na de eerste tegenslagen begint te mopperen en weer terugverlangt naar de tijd dat er voldoende te eten was. De erbarmelijke omstandigheden waar ze uit waren gekomen weer vergetend. Gelukkig hadden de leiders de moed om niet terug te gaan. Dat is wat deze tijd ook vraagt: moed. Moed om de zorgen serieus te nemen die bij grotere groepen mensen leven, maar ook moed om niet eigen belang vóór solidariteit te stellen.

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 18 november 2016 in het Noordhollands Dagblad

Column - Ikeagids

Vorige maand werd kopten veel kranten: “Ikeagids streeft Bijbel voorbij”. Qua oplage en verspreiding heeft de Ikeagids de Bijbel ingehaald. Dat vraagt om een nadere duiding. Dit is duidelijk een voorbeeld van appels met peren vergelijken, maar met soms verrassende overeenkomsten. Afgezien van enkel bijzettafeltje is er in de eerstgenoemde gids weinig meer dat doet herinneren aan de eerste gids die werd uitgegeven in 1951. In de loop der jaren zijn er producten bijgekomen en weer verdwenen, is de omvang van de gids veranderd en werd de gids in steeds meer landen verspreid. Dat laatste hebben beide boekwerken gemeen. Verder mogen we toch stellen dat beide boeken inspiratie bieden voor uiteenlopende situaties in het leven; voor all levensfasen wat wils.  De lezer van de Ikeagids mag een pasklare oplossing verwachten. Voor het lezen van de Bijbel geldt een andere benadering. Voor pasklare oplossingen kun je beter de Ikeagids blijven lezen. De Bijbel is heel persoonlijk en vraagt betrokkenheid bij het lezen. Het deelt ervaringen van mensen die net als nu ook geloven in en soms twijfelen over God in verschillende levensfasen. En dat al duizenden jaren lang. Zondag 30 oktober 2016 wordt er in veel kerken tijdens de Nationale Bijbelzondag  extra bij stilgestaan.  

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 21 oktober 2016 in het Noordhollands Dagblad

Column - Help!

Onlangs publiceerde de Deense hoogleraar psychologie Svend Brinkmann een boek over de zogenoemde zelfhulpcultuur, getiteld Standvastig. Als tegengif tegen de vele boeken met motiverende woorden van coaches hoe je in tien stappen succes bereikt of gelukkig wordt, spirituele inzichten van zelfbenoemde goeroes en levenslessen van talrijke mensen die hun angsten of depressies overwonnen. Hij recenseerde er veel, maar houdt niet van dit genre. Ze staan volgens hem voor een beperkte, individualistische en egocentrische benadering van problemen. Het lijkt erop dat deze zelfhulpboeken bezig zijn religie te vervangen. Er is een belangrijk verschil: in religie zoek je de betekenis van het leven buiten jezelf om; een zelfhulpboek vertelt je die alleen in jezelf te zoeken. Niet een godheid is heilig, maar de mens zelf.  Volgens Brinkmann is dit een gevaarlijke manier om jezelf los te weken van sociale verplichtingen naar anderen toe. Als niet-gelovige vindt Brinkmann dat religie je juist kan verbinden met iets groters, iets buiten jezelf. Dan wordt eeuwenoud Bijbels advies weer hoogst actueel: Heb de Heer, uw God, lief met heel uw hart en met heel uw ziel en met heel uw kracht en met heel uw verstand, en uw naaste als uzelf. Wel in de juiste volgorde en proporties!

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 23 september 2016 in het Noordhollands Dagblad

Column - Worst

‘Ik kan niet mezelf zijn zonder God’, is een uitspraak die haaks staat op een huidige gedachte dat een leven zonder God en godsdienst misschien wel aantrekkelijker lijkt en bevrijdender voelt. Tijdens mijn vakantie heb ik me regelmatig beziggehouden met deze actuele uitspraak, die echter al ruim 170 jaar geleden werd gedaan door de Deense theoloog en denker Søren Kierkegaard. Zonder teleurgesteld te zijn of met het opgeheven vingertje te komen, lijkt er een tendens dat de hedendaagse mens veelal alleen op zoek is naar een ’stukje’ zingeving of religieus geloof; een kwartiertje voor het slapengaan zullen we maar zeggen. De uitdaging is dat het nu juist geen stukje worst is dat je afsnijdt en als borrelhapje eet. Spritueel ‘snacken’ blijft vaak niet lang hangen. Het recept is dat het je persoonlijkheid en leven laat doortrekken, net als het draadjesvlees in de soep uit grootmoederstijd. Zo wordt het een belangrijk onderdeel van jezelf. Het wordt dan van een onbeduidend woord een werkwoord, als basis voor leven. Geloof in en met God. Niet uit angst of als goedkoop antwoord op alle levensvragen, maar vanuit een diepe overtuiging van wederkerigheid. Of zal je dit allemaal worst wezen?

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 26 augustus 2016 in het Noordhollands Dagblad

Column - Vandaag

Onlangs lanceerde een religieus-humanistische geloofsgemeenschap, met wortels in de apostolische traditie, het magazine Vandaag. Het moet ondersteuning bieden bij zingevingsvragen, door het ‘zoeken naar eigen antwoorden die perspectief bieden’, aldus het voorwoord. Mensen die hun levensverhaal vertellen in de diverse artikelen moeten daarbij helpen. Wat ik miste was een achterliggende motivatie. Zingeving kan nooit een doel op zichzelf zijn. In de afgelopen eeuwen hebben miljoenen mensen moed kunnen putten uit Jezus’ woorden: Maak je geen zorgen over morgen. Bewaar die zorgen maar voor morgen. Je hebt het al moeilijk genoeg met vandaag. Dit zijn geen loze woorden, maar worden voorafgegaan door een duidelijke motivatie: Houd je bezig met Gods nieuwe wereld en doe wat God van je vraagt. Dan zal God je al die andere dingen ook geven. Het gaat dan niet meer alleen over vandaag, maar over iets dat daaraan voorbij reikt (en dan spreek ik niet over de dood). Dan gaat het ook niet meer alleen over jezelf, maar over iets dat groter is en waar je deel van uit mag maken. Vanuit dit verhoogde perspectief, komen je eigen worstelingen in een ander daglicht te staan. Ze zijn niet verdwenen, maar je kunt wel bijdragen aan die nieuwe wereld, waarvan de contouren vandaag al zichtbaar zijn!

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 29 juli 2016 in het Noordhollands Dagblad

Column - Verantwoordelijk

Het is een druilerige maandagochtend en ik loop in alle vroegte het treinstation Brussel-Zuid/Midi uit. Ik stuit op een peloton militaire auto’s die de plaats moeten beschermen tegen mensen met gewelddadige denkbeelden; niet tegen een religie. Dat herinnert me er weer aan dat ik twee dagen in een stad zal doorbrengen waar de spanning in het hart van Europa voelbaar is. Het gevaar kan van alle kanten komen. De volgende ochtend word ik vroeg opgeschrikt door luide sirenes van hulpdiensten, die zich naar een onheilsplek spoeden. Nieuwssites vertellen me later dat het gaat om een misplaatste grap die een aanslag moest lijken, nog geen kilometer van mijn hotel. Voor alle aanslagen kunnen we geen groepen mensen verantwoordelijk houden. Alleen de daders zelf; niemand anders! Wel geloof ik dat iedereen de verantwoordelijkheid heeft zijn geloofsovertuiging te onderzoeken op geweldadige elementen en waar nodig deze opnieuw uit te (laten) leggen. Als ik geweldadige delen van de Bijbel lees zoals ze ooit zijn opgeschreven, en nog kwalijker, ook ten uitvoer breng, dan ben ik niet beter dan de moslimterrorist in de straten van Brussel. Vrij naar de apostel Paulus: ‘Onderzoek alles, maar behoudt het goede.’ Het goede kan nooit gewelddadig zijn. Iedereen is daar verantwoordelijk voor!

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 1 juli 2016 in het Noordhollands Dagblad

Column - Leven is lijden

Leven is lijden, wordt als stelling geponeerd in het boek De verovering van de vrijheid van de Belgisch-Poolse filosofe Alicja Gescinska. Dit lijkt nogal deprimerend, maar als je de achtergrond van haar motivatie bekijkt, dan is dat het allerminst. Ze stelt dat de vraag naar de zin of onzin van het lijden en het kwaad in de wereld, voor zowel gelovigen als niet-gelovigen relevant is. De eerste groep kan God nog de schuld geven, maar ze vraagt zich af of dat wel terecht is. Volgens haar hoort lijden bij het leven, omdat wie leven wil onvermijdelijk zo nu en dan ook moet lijden. Als je zin aan het leven wilt geven, dan moet je volgens haar ook het lijden een plaats geven in datzelfde leven. Dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Soms is de pijn zo groot, waardoor de grens vervaagt tussen wat zinvol en zinloos lijkt. Door deze teleurstelling kan het beeld van een goede God als een rode lap op een stier werken. Een God die alleen  verantwoordelijk wordt gehouden voor het lijden, is volgens mij niet eerlijk. Die verantwoordelijkheid dient correct geadresseerd te worden, vrij naar een uitspraak van de Ierse filosoof Edmund Burke: Het kwaad kan alleen maar overwinnen als goede mensen niets doen!

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 3 juni 2016 in het Noordhollands Dagblad

Column - Vrijheid

Gisteren vielen Bevrijdingsdag en Hemelvaartsdag op dezelfde dag. Dat was voor de tweede keer in de geschiedenis. Voor het eerste feest leek meer aandacht te zijn. Het tweede feest zal veel mensen volledig ontschoten zijn, anders dan de kop van een reclamefolder van een bouwmarkt die schreeuwde open te zijn. In ieder geval een dag voor een feestje! Om de bevrijding van een bezetter te vieren én te bezinnen op de onvrijheid in andere delen van de wereld. Hemelvaartsdag is een ander verhaal, maar toch ook weer niet. Als het op metafysica aankomt is het inderdaad problematisch. De Bijbelschrijvers wisten dat ook al: aan Jezus’ volgelingen wordt gevraagd waarom ze zo naar de hemel staan te staren.  Dat heeft geen enkele zin. God of Jezus verbergen zich niet achter een wolk of ergens in het ‘blau hinein’. Als het geloof zich beperkt tot godsbeelden van ‘een man met een baard’ boven ons hoofd die zegt wat wel en niet mag, dan zijn we niet veel vooruitgekomen in de afgelopen eeuwen. Jezus’ volgelingen krijgen wel de belofte dat Jezus zal terugkeren onder de mensen. Een bevrijdende gedachte, maar ook één met een opdracht. Dan werk je vanaf vandaag al aan een nieuwe manier van samenleven, waar altijd vrijheid is.

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 6 mei 2016 in het Noordhollands Dagblad

Column - Het verhaal van God

Afgelopen zondag begon bij National Geographic The Story of God, een vijfdelige serie over wereldreligies, gepresenteerd door de Amerikaanse acteur Morgan Freeman. U weet wel, degene die God speelde in de filmhit Bruce Almighty (2003). De makers van de serie willen laten zien dat wereldreligies meer overeenkomsten hebben, dan dat ze van elkaar verschillen. Aan de basis van de serie staat Freemans uitspraak: ‘We gaan God niet leren kennen. Zijn naam is onbekend. Zijn gezicht is onbekend. De realiteit van God is dat je gelooft’. Ik ben het niet helemaal eens met Freeman, aangezien juist de verhalen van God een beeld van Hem geven en helpen Hem beter te leren kennen. Geen beeld uitgehouwen in steen om te aanbidden, maar een beeld dat je hele leven met je meetrekt en je geloof mag noemen. Oude verhalen over God en de mensen die Hij steeds weer inspireerde moeten steeds weer opnieuw verteld worden, om dat beeld levend te houden. Maar welk verhaal vertel je zelf of naar welk verhaal wil je nu nog luisteren? De joodse en christelijke Bijbel beschrijft de naam van God als ‘Ik zal er zijn’. De Koran begint met de woorden: ‘In de naam van God, de Barmhartige Erbarmer’. Als dat geen hoopgevend verhaal is?

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 8 april 2016 in het Noordhollands Dagblad

Column - Loterijterreur

Tegenwoordig hoef je geen televisie aan te zetten, internetzoekmachine te openen of brievenbus te legen of je wordt wel overspoeld door allerlei goededoelenloterijaanbiedingen, soms zelfs in verhullende vorm. Onder het mom van goeddoen wordt je een beeld aangepraat dat je wel gek zou zijn als je je postcode, bankrekeningnummer of zelfs je vrienden niet opoffert voor het grote geld. Een simpele handeling en een klein geldbedrag lijken eenvoudig de weg te openen naar de hoofdprijs en en passant help je ook nog arme kindjes in Afrika of je dementerende buurvrouw die jij niet eens kent. Dit klinkt als een heldendaad, maar het is niets minder dan commerciële prietpraat. Mijn aversie tegen dergelijke praktijken wordt met name gevoed door de ongelukkige combinatie: een klein beetje geld geven met de kans om er zelf geldelijk (veel) beter van te worden. Een ietwat vreemde combinatie, waar het onduidelijk is wat het werkelijke motief van de gever is. Nu wil ik mij niet opwerpen als moraalridder, maar hierbij moet ik onwillekeurig denken aan woorden die aan Jezus worden toegeschreven: ‘Geven maakt gelukkiger dan ontvangen.’ Iets om bij stil te staan in de strijd tegen deze loterijterreur, tijdens de Week van het geld die volgende week begint.

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 11 maart 2016 in het Noordhollands Dagblad

Column - Levenslust

Levenslust

Vorige week kwam een commissie met een advies aan de Tweede Kamer om geen ruimte te bieden aan familieleden en vrienden om hun geliefden, die hun leven als voltooid zien en niet ondraaglijk lijden,  te helpen met euthanasie. Ik besef dat ik me in een slangenkuil begeef, als dit onderwerp wordt aangesneden. Daarom leest u ook geen moreel oordeel of een pleidooi ter ondersteuning van voor-of tegenstanders. Tussen de stroom aan reacties die op gang kwam, viel er één op van de artsenfederatie KNMG. Deze niet-religieuze organisatie stelde de basale vraag: Hoe kunnen we als samenleving voorkomen dat mensen hun leven ‘voltooid’ achten? Een poging voor een bijdrage aan een antwoord. Een voltooid leven ervaren dat nog niet is afgelopen, lijkt me ook dodelijk vermoeiend. Als relatief jongere heb ik natuurlijk makkelijk praten, maar ik denk dat het leren omgaan met de (toekomstige) ouderdom vandaag al begint. Welke zaken geven zin aan het leven? Hoe ga ik om met tegenslagen? Kan ik accepteren dat niet alles op afroep verkrijgbaar is, in een wereld waar veel zaken met één muisklik geregeld zijn? Zijn geboorte en een vrijwillig levenseinde een recht? Onder dit gesternte staat hier natuurlijk het zelfbeschikkingsrecht ter discussie. Dit kan volgende week nog een levendige discussie opleveren, tijdens de Week van de euthanasie.

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 12 februari 2016 in het Noordhollands Dagblad

Column - Stilleven

Op een wat kille decemberochtend, op een kerkplein in een Slowaaks stadje, valt mijn oog op een geparkeerde fiets, pal voor een geopende kerkdeur. De berijder heeft zojuist wat boodschappen gedaan, op te maken uit de inhoud van zijn fietsmandje op zijn bagagedrager. Hij is de kerk binnengegaan. Een mooi begin van de dag. Even weg van het rumoer van de straat, het rumoer misschien in zijn eigen hart. Even contact met iets hogers, datgene wat zich buiten hemzelf bevindt. Even tot zichzelf komen om de dag weer aan te kunnen. Wie zal het zeggen? Het beeld lijkt wel een stilleven als in een schilderij, geen mens eromheen. De Britse schrijver en christelijk denker C.S. Lewis (1898-1963) schreef in zijn boek Christelijk leven, in een hoofdstuk getiteld ‘Hoop’:’De meeste mensen zouden, als ze echt in hun eigen hart hadden leren kijken, weten dat ze verlangen naar iets dat in deze wereld niet te krijgen is. Het wordt je door alle dingen in deze wereld aangeboden, maar ze maken de belofte nooit helemaal waar.’. Heeft u zich ook dit jaar weer voorgenomen op zoek te gaan naar dingen die er werkelijk toe doen? Om even van de fiets van het dagelijks leven af te stappen en door die geopende deur naar binnen te gaan? Ik hoop u graag een keer te ontmoeten.

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 15 januari 2016 in het Noordhollands Dagblad

Column - Vind het antwoord in jezelf?

Bij toeval stuitte ik vorige week op een website met als titel ‘Vind het antwoord in jezelf’(punt nl), gelanceerd door een religieus-humanistische geloofsgemeenschap. Een opmerkelijke slogan voor deze gemeenschap die christelijke wortels kent. Zoals in veel religies, maar zeker ook in het christendom, gaat het niet om het vinden van antwoorden op levens-en geloofsvragen in jezelf, maar juist buiten jezelf. Het helpt om zaken vanuit een ander perspectief te bekijken. Om over de grenzen van je eigen gelijk heen te kijken en soms je eigen mening bij te stellen. Mogelijke antwoorden, of in ieder geval pogingen tot antwoorden, worden je dan van buitenaf aangereikt, waarmee je inderdaad zelf aan de slag moet gaan. Uiteindelijk ben je er zelf verantwoordelijk voor, maar in de geest van Jezus is er ook sprake van een gedeelde verantwoordelijkheid. Je staat er niet alleen voor. Enkele keren lezen we in de Bijbel over wonderbaarlijke genezingen, waarbij Jezus wees op het geloof van mensen in de omgeving van deze zieke dat bijdroeg aan het herstel; niet op de inzet van de zieke zelf.  Zo kan een geloofsgemeenschap ook werken. Hier kun je je steeds weer openstellen voor datgene wat zich buiten jezelf bevindt, als antwoord op vragen die in jezelf te vinden zijn.

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 20 november 2015 in het Noordhollands Dagblad

Column - 2025

Hoe denkt u dat uw leven er in 2025 uitziet? Eén van de voormannen van de Protestantse Kerk in Nederland probeerde onlangs deze vraag voor de kerk te beantwoorden. Het kwam erop neer dat er iets moet veranderen wil de kerk overleven.  Daar ben ik het mee eens; verandering is van alle tijden. Net als elke organisatie is de kerk voortdurend in beweging. Dat de kerken altijd bomvol gezeten zouden hebben en plotseling sinds de jaren ’60 van de vorige eeuw leegliepen, verwijs ik naar het rijk der fabelen. Mijn overgrootouders waren begin vorige eeuw al buitenkerkelijk, als één van de 30% van de Nederlanders destijds. Als zoekenden vonden ze uiteindelijk een plek in een kerk waar ze zich thuis voelden. En zo gaat het volgens mij nu ook. Tegenwoordig  spreken kerken de meeste mensen in vorm en inhoud niet meer aan en zullen in de huidige vorm schaars worden. Nieuwe vormen van kerk-zijn zullen ontstaan, die helpen antwoord te geven op de grote levensvragen. Het enige gevaar dat ik zie is als reactie op het resonerende ‘back to basics’, als dé oplossing voor een vernieuwde kerk, dat mensen naar fundamentalistische geloofsinterpretaties grijpen die schijnzekerheid bieden, maar mens en kerk niet vooruithelpen. Dan weet u in ieder geval waar ik níet wil staan in 2025.

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 23 oktober 2015 in het Noordhollands Dagblad

Column - Open

Onlangs stapte een collega mijn kantoor binnen en vroeg: ‘Kan het kloppen dat je ook iets bij een kerk doet? Ik heb zoiets weleens gelezen.’ Ja, dat klopt, refererend aan deze maandelijkse columns. Er ontspon zich een interessant gesprek, waarin mijn collega aangaf weinig meer met het geloof op te hebben. Een van de redenen bleek de onbeantwoorde vraag over het lijden en geweld in de wereld. Als God zou bestaan, dan…? Dit is een klassieke tweespalt, waarin mijn collega niet alleen staat. Ik heb er weinig over gezegd, anders dan dat ik het punt begreep. Een nieuwe column was geboren. Hoe verhoudt God zich tot lijden en geweld? Ook ik heb geen sluitend antwoord. Maar ik wil er niet aan dat God niet zou bestaan. De vraag is daarmee namelijk ook niet beantwoord en er blijft een onbevredigend gevoel over. Het ontneemt het zicht op enig perspectief en hoop. Ook dit is geen sluitend antwoord, maar als je een sluitend antwoord wilt, wil je een totaalsysteem. Dat is makkelijk voor fundamentalisten, degenen die graag hun eigen gelijk willen verabsoluteren, met juist lijden en geweld tot gevolg. Het is echter dodelijk voor degenen die willen geloven. Geloof is complex. Voor deze open vraag houd ik dan ook het antwoord graag open. Open richting God!

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 25 september 2015 in het Noordhollands Dagblad

Column - Wijsheid

Velen hebben de koffers na de zomervakantie weer uitgepakt en zijn vol goede moed aan het tweede gedeelte van dit jaar begonnen. Maar voor je het weet beland je weer in dezelfde sleur of maak je je weer zorgen over allerlei zaken, net als vóór de vakantie. Dan is het nu een goed moment om daar verandering in te brengen. Vrij naar de schrijver van het Bijbelboek Prediker: ‘Verander de dingen die je kunt veranderen, accepteer de dingen die je niet kunt veranderen. Heb de wijsheid om te weten wat het verschil is’. Wanneer je zelf verantwoordelijkheid neemt voor de keuzes in je leven en daarbij behorende gedachten, gevoelens en gedrag, dan ben je volgens mij in staat om veranderingen aan te brengen wanneer je leven daarom vraagt. Je bent niet overgeleverd, maar hebt de sleutel zelf in handen. Daar is echter wel moed voor nodig. Bepaalde omstandigheden zijn echter niet maakbaar of te sturen zoals je dat wilt. Het is dan de opdracht om dit te erkennen, om het vervolgens te accepteren en los te laten. Wijsheid is leren inzien wanneer je zelf veranderingen aan kan brengen in je leven en wanneer je je juist dient over te geven. Voor mij aan God, voor een ander misschien aan het lot. Veel wijsheid gewenst!

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 28 augustus 2015 in het Noordhollands Dagblad

Column - God is dood…

…en wij hebben hem gedood! Dat schreef de filosoof Friedrich Nietzsche in 1882. Een uiting van een gevoel dat er een tijd zou komen dat God en godsdienst er niet meer toe zouden doen. Gedood door de mens; niet de schuld van God. Onlangs ben ik een boek gaan lezen van de Tsjechische theoloog Tomáš Halík, getiteld Geduld met God, geschreven in de geest van deze uitspraak. Een boek dat vanaf de eerste bladzijde weet te boeien, omdat het een brug wil slaan tussen gelovigen en niet-gelovigen. Niet om de niet-gelovigen over te halen te gaan geloven, maar om ze beter te leren begrijpen. Niet met sleets aandoende uitspraken de ander willen overtuigen van jouw gelijk. Hij schrijft over geloof dat latent aanwezig is, met onder de oppervlakte aanwezige vragen over God, het leven, het mysterie. Vaak te gauw afgedaan als een doodsverklaring aan God. De kerk en haar vertegenwoordigers ziet hij niet in de rol van allesweter, maar wel als drager van het verhaal van God. Die leert geduldig met God en bovenal de mens te zijn. Dan merk je dat de begripskloof tussen gelovigen en niet-gelovigen een stuk minder breed is. Door op zo een manier met deze materie om te gaan is God niet dood. Hij is springlevend!

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 31 juli 2015 in het Noordhollands Dagblad

Column - Amen

‘Zeg pas ’amen’ in je laatste adem.’ Dit waren de laatste woorden die Thé Lau in 2004 in een brief aan God schreef, gebundeld in een boekje met brieven van bekende Nederlanders. Vorige week was het zover: deze zanger / tekstschrijver is ons ontvallen. We weten niet wat uiteindelijk zijn laatste woorden waren, maar de brief en het bijbehorende interview maakten indruk op mij. Iemand, die naar eigen zeggen, een omgekeerde geloofsontwikkeling heeft doorgemaakt. Veel generatiegenoten lieten geloof, kerk en bijbehorend godsbeeld voor wat het was. Thé Lau ontwikkelde vanuit een niet-religieuze achtergrond een godsbeeld, dat steeds meer een gevoel werd in plaats van een afstandelijk, statisch beeld. Twee elementen uit de brief die dit verduidelijken. Ten eerste was hij overtuigd dat iedereen een geloof nodig heeft: ‘Een geloofsloos leven zorgt voor een hoop narigheid’. Alhoewel ik niet geloof dat niet-gelovigen alleen maar een rot leven hebben, kan geloof een extra dimensie aan je leven geven en niet alleen in geval van nood. Ten tweede stemt zijn houding ten opzichte van het gebed tot nadenken: in goede en slechte tijden móet je niet bidden, maar ‘mág je bidden, tot mij, die in jou huist’. Als dat geen mooie omgang met geloof is? Ik zeg er van harte amen op!

Reinier van Markus

Gepubliceerd op vrijdag 3 juli 2015 in het Noordhollands Dagblad

Lekenprediker - boeken leeslijst

Hieronder treft u een kleine selectie van interessante boektitels op het vlak van religie, geloof en maatschappij. Door op de betreffende titel van een boek te klikken treft u meer (koop)informatie aan.

 

Karen Armstrong - De kwestie God 

 

Karima Bennoune - Your Fatwa Does Not Apply Here: Untold Stories from the Fight Against Muslim Fundamentalism

 
Eugen Drewermann - Is er hoop voor het geloof?
 

Tomáš Halík - Geduld met God: Twijfel als brug tussen geloven en niet-geloven

Tomáš Halík - De nacht  van de biechtvader - Christelijk geloof in een tijd van onzekerheid

Tomáš Halík - Ik wil dat jij bent - Over de God van liefde

 

André Klukhuhn - De geschiedenis van het denken

 

Graham Tomlin - Een kerk die prikkelt